جزوه حقوق فناوری های نوین دانشکده حقوق استاد:دکتر مصطفی پیرعلی

- 3- کاربردهاي رايانه و اینترنت

رايانه و اینترنت با توانايي‌ها و قابليت‌هاي فراواني که دارد داراي کاربردهاي متفاوتي است‌، امروزه رشته‌اي از امور صنعتي و اداري، نظامي‌، علمي‌ و... يافت نمي‌شود که رايانه و اینترنت در آن جایي براي خود باز نکرده باشد‌. استفاده از رايانه و اینترنت، انقلابي در اجتماع امروزي پديد آورده است که برخي اهميت آن را به مراتب بيشتر از انقلاب صنعتي که در قرن 18 ميلادي در اروپا آغاز گرديد مي‌دانند‌. رايانه جزئي از زندگي انسان‌ها به‌شمار مي‌رود و ادامة روند اجتماعي و رفع نيازمندي‌هاي جوامع انساني بدون رايانه تقريباً غيرممكن است. حجم فراواني از اطلاعات مورد نياز جامعة امروز با استفاده از رايانه‌ها و شبكه‌هاي مرتبط به آن توليد، ذخيره، ارسال و توسعه مي‌يابد. صنايع تجاري جهان، در روز به تنهايي میلیاردها دلار معامله‌هاي خود را از طريق رايانه و شبكۀ جهاني اينترنت انجام مي‌دهند. اطلاعات مرتبط با طرح محصولات صنعتي، دارويي، بيمه، پژوهش‌هاي علمي، آداب اجتماعي، قوانين جاري، دفاع ملي از طريق رايانه‌هاي شخصي محل‌هاي كار مجازي و فايل‌هاي اطلاعاتي، در شبكۀ عظيم رايانه‌اي در حال استفاده و در گردش مي‌باشد.

الف) در مؤسسات و کارخانه‌ها

مي‌دانيم که مدير يک مؤسسه يا مسئول بخشي از يک کارخانه براي تصميم‌گيري‌هاي خود به اطلاعات مختلفي نياز دارد‌؛ به‌عنوان مثال‌، اين اطلاعات ممکن است به اقلام بودجه‌اي که وي در اختيار دارد يا مشخصات افرادي که با نظارت او کار مي‌کنند مربوط ‌شوند‌. اين‌گونه اطلاعات معمولاً در يک بانک اطلاعاتي رايانه‌اي که مجموعه‌اي از اطلاعات سازمان‌يافتة مربوط به هم است، نگهداري مي‌شود‌. دستيابي به بخشي از اين اطلاعات براي پاسخگويي به سؤال مورد نظر به کمک نرم‌افزارهاي مخصوص صورت مي‌گيرد و مجموعة‌ اين نرم‌افزارها و تسهيلات ذخيرة اطلاعات را سيستم بانک اطلاعاتي مي‌گويند‌. يك سيستم اطلاعات مديريت در واقع نوع خاصي از سيستم بانك اطلاعاتي است كه در آن اطلاعات لازم براي تصميم‌گيري‌هاي مديران يك مؤسسه گردآوري شده‌است. سيستم اطلاعات مديريت مي‌تواند پاسخگوي سؤال‌های گوناگون مديران باشد‌، مثلاً يک مدير مي‌تواند با وارد کردن شرايط احراز يک شغل (مدارج تحصيلي‌، سوابق کار‌، سن و ...) به سيستم‌، فهرستي از کارمندان واجد شرايط را براي احراز آن شغل به‌دست آورد‌.

يك انباردار نيز مي‌تواند در کار خود از يک سيستم اطلاعاتي مشابهي که در آن مشخصات کالا و ميزان موجودي هر کدام ثبت شده‌اند کمک بگيرد‌، هر گاه کالايي‌ از انبار درخواست شود انباردار به کمک رايانه‌اي که در اختيار دارد از کافي بودن موجودي کالا و محل قرار گرفتن آن در قفسه‌هاي انبار مطلع مي‌شود، سپس با فشار دادن کليد خاصي روي رايانه‌، خروج کالاي درخواستي از انبار را به سيستم اطلاعاتي اعلام مي‌نمايد‌،
اين عمل موجب مي‌شود که ميزان موجودي آن کالا در حافظة سيستم ‌روزآمد شود‌.

4- 1- ارتباط حقوق با فناوری رايانه و اینترنت

مصنوعات بشري گاهی داراي آثار عميق و گسترده در زندگي اجتماعي و اقتصادي انسان بوده و در نتيجه حقوق خاص خود را نيز به‌وجود آورده‌اند. از باب نمونه مي‌توان به هواپيما و کشتي اشاره کرد که به‌علت آثار ذکر شده (حقوق هوايي، حقوق حمل و نقل هوايي، حقوق درياها، حقوق حمل و نقل دريايي و برخي ديگر از مسائل حقوقي و رشته‌هاي تحقيقاتي در اين زمينه) موجب شده‌اند حقوق دولت‌ها و اشخاص خصوصي در ارتباط با دو مصنوع فوق مورد بررسي قرار ‌گيرد. رايانه نيز از اين قاعده مستثني نيست؛ بلکه به لحاظ اهميت و تأثیر آن بر زندگي مردم در مرتبه بالاتري
قرار دارد و پيدايش رايانه را بالاتر از انقلاب صنعتي که در قرن هجدهم در اروپا
به وقوع پيوست دانسته‌اند؛ بنابراين بايد از ديدگاه حقوقي به مسائل مربوط به آن پرداخت.

اين موضوع که پيشرفت رايانه و اینترنت باعث درنورديده شدن مرزها و مطرح‌شدن مسائل سياسي- اقتصادي بين‌المللي مي‌گردد، قابل پيش‌بيني است و دولت‌ها را وادار مي‌نمايد که مبادرت به تنظيم توافق‌هاي بين‌المللي در اين زمينه نموده و حقوق و تعهدات فی‌مابین را معين کنند؛ از اين‌رو با توجه به پيشرفت سريع رايانه و کاربرد آن در کليۀ حوزه‌ها، بدون ترديد بايد به تقويت و توسعۀ حقوق آن نيز توجه کرد تا ضمنِ حل و فصل مسائل موجود در آينده با حجم بسيار زيادي از مسائل حقوقي در سطوح داخلي و بين‌المللي مواجه نشويم که به‌دليل بغرنج و فني‌بودن مسئله نتوان از عهدۀ حل آنها برآمد، بنابراین
لازم است همراه با پيشرفت‌هاي جهاني، در اين زمينه نيز گام‌های اساسی برداشته‌شود.
با توجه به قابلیت‌های بسیار بالای اینترنت که مجموعة جهان را به یک شهر کوچک تبدیل نموده دستیابی به اطلاعات مورد نیاز در جای‌جای دنیا با فشاردادن یک کلید، امکان‌پذیر شده است امکان ارتکاب جرایم متعدد و مختلف، چه از دستۀ جرایم سنتی و چه جرایم مدرن را برای مجرمان فراهم آورده است. به این ترتیب جرایم اینترنتی را می‌توان مکمل جرایم رایانه‌ای دانست، به‌خصوص اینکه جرایم نسل سوم رایانه‌ای که به جرایم در محیط مجازی (Cyber Crime) معروف است بیشتر از طریق این شبکۀ جهانی به وقوع می‌پیوندد. هر روز شاهد افزایش قابلیت‌های اینترنت در تمامی زمینه‌ها هستیم؛ که از آن جمله می‌توان به تجارت الکترونیک، تبادل اطلاعات، تبادل فرهنگ‌ها، دستیابی به اطلاعات، قابلیت ایجاد محیط مجازی، گنجینۀ اطلاعات و ... اشاره نمود. وقوع افعال مجرمانه اشکال گوناگون و سوء‌استفاده در هریک از قابلیت‌های فوق متصور می‌باشد.

امروزه به لحاظ استفادة وسيع از رايانه و اینترنت در فعاليت‌هاي گوناگون بخش‌هاي مختلف کشور و گسترش قابل پيش‌بيني آن در آينده، به جهت آنکه بهره‌گيري نامناسب از اين فناوری در توسعۀ کشور و روابط با ديگر کشورها و جوامع، امري اجتناب‌ناپذير مي‌باشد؛ لازم است نظام حقوق و قضايي کشور نسبت به مسائل و آثار مختلف حقوقي و جزایي و کاربرد رايانه موضع‌گيري نموده و راه‌حل‌هاي مناسبي را براي آنها ارائه دهد.

در حال حاضر موضوعات ذيل در رابطه با رايانه در سطح جهان مطرح است:

1- نحوۀ حمايت از حقوق نرم‌افزار نويسان: اين عنوان نيز به نوبۀ خود به حق تأليف و حق تکثير، حق اختراع علامت تجاري، اسرار تجاري حقوق استخدام‌کننده و استخدام‌شونده و ... تقسيم مي‌شود.

2- خسارت ناشي از کاربرد رايانه: اين موضوع در ارتباط با حقوق قراردادها و نيز مسئوليت مدني (اتلاف و تسبيب و به‌عبارتي ديگر  Tort) قابل بررسي است.

3- اسناد صادره توسط رايانه: اين اسناد به‌وسيلة رايانه تنظيم شده و توسط دستگاه‌هاي مخابراتي سريعاً به نقاط مختلف جهان ارسال مي‌گردند. میزان اعتبار و قابليت استناد به اين‌گونه اسناد با توجه به شدت مواضعي که قوانين کشورها برای هرچه بيشتر اصالت‌بخشيدن به اسناد به‌منظور حفظ نظم عمومي و جلوگيري از تخلفات و اختلافات اتخاذ کرده‌اند قابل بررسي و حائز اهميت است.

4- جرايم رايانه‌اي و اینترنتی: تحقيق در جرايمي که به اين عنوان خوانده شده‌اند از ديدگاه جرم‌شناسي و مجازات‌ها، خود محل بحث جداگانه‌اي دارد.

با توجه به مطالب فوق و همچنين اين موضوع كه جرايم و مجازات‌ها موضوع بحث حقوق جزا هستند و با در نظر داشتن تحولات به‌وجود آمده در چند دهة اخير و گستردگي استفاده از رايانه و اینترنت در تمامي صنايع و امور روزمره و نيز جنبه‌هاي مختلف استفادۀ نامطلوب و غيرقانوني از اين پديده؛ ارتباط حقوق جزا و تبعات آن با فناوری مدرن مشخص مي‌شود. امروزه در عصر رايانه و اینترنت، پيشرفت‌هاي تکنيکي موجب پيدايش اشکال متنوع و جديد مجرميت شده‌اند؛ لذا وظيفۀ علماي جزا اين است که راه‌هايي براي قانونگذاري ارائه نمايند که هم حقوق اين پديده جديد رعايت گردد و نیز مانعي براي ارتکاب جرم به‌وسيلة اين صنعت جديد توسط مجرمان باشد.

2- تعاريف و تحولات قوانين جرايم رايانه‌اي و اینترنتی (سایبری)

2- 1- تعريف جرم رايانه‌اي

تاکنون بحث‌های بسیاری در ميان کارشناسان در زمينۀ اعمال تشکيل‌دهندۀ جرايم رايانه‌اي يا جرايم مرتبط با رايانه در جريان بوده، حتي پس از گذشت سال‌ها هنوز هم يک تعريف به رسميت شناخته شده بين‌المللي براي اين اصطلاحات وجود ندارد. تعاريف ارائه شده از سوي بعضي متخصصان گاهي رهيافت تکنيکي و گاهي رهيافت حقوقي دارند. تعاریف ارائه‌شده کارکردي بوده و با توجه به محدودۀ زماني و تحولات فناوری اطلاعات و رايانه بيانگر پيشرفت و تحول فناوری و جرم رايانه‌اي است. در اينجا به ذکر چند نمونه مي‌پردازيم:

سازمان همکاري و پيشرفت اقتصادي (OECD) جرم رايانه‌اي را چنين تعريف کرده است: سوء‌استفاده از رايانه شامل هر رفتار غيرقانوني، غيراخلاقي يا غيرمجاز مربوط به پردازش خودکار و انتقال داده مي‌شود.

يکي از متخصصان شوراي اروپا جرم رايانه‌اي را چنين تعريف نموده است: هر فعل مثبت غيرقانوني که در آن رايانه، ابزار یا هدف ارتکاب جرم است. پليس ملي ژاپن نيز بيان داشته؛ جرايم متضمنِ اعمال توأم با بي‌مبالاتي يا حوادثي که موجب تخريب عملکرد سيستم رايانه يا استفادة غيرقانوني از آن باشد، جرم رايانه‌اي است.

پروفسور شيک از اتريش جرم رايانه‌اي را چنين تعریف مي‌کند: به‌طور کلي جرم رايانه‌اي عبارت است از هر عمل مجرمانه‌اي که رايانه وسيلۀ ارتکاب يا راه ارتکاب باشد.

در حالي که مجادلات پيرامون جرايم رايانه‌اي در ميان صاحب‌نظران ادامه داشت نوع جديدي از جرايم رايانه‌اي تحت‌عنوان Cyber Crime در حال شکل‌گيري بود. پيدايش و شيوع اين نوع جديد برپيچيدگي و دشواري تعريف کامل از جرم رايانه‌اي افزود و خود به شکلي نو تبدیل شد.

2- 2- تعريف جرم سايبر

براي درك مفهوم جرم سايبر و تفاوت آنها با ساير جرايم رايانه‌اي، درك تعريف محيط سايبر و ويژگي‌هاي آن ضروري است. Cyber از لحاظ لغوي در فرهنگ‌هاي مختلف به‌معني مجازي و غير‌ملموس مي‌باشد. از محيط سايبر تعاريف گوناگوني به‌عمل آمده كه به ذكر چندنمونه از آنها اكتفا مي‌شود:

1- محيط سايبر، اجتماعي شكل‌گرفته از رايانه‌هاي شبكه‌هاي رايانه‌اي و كاربران است؛ به‌عبارتي يك دنياي مجازي است كه كاربران آن وقتي كه آن‌لاين هستند، موجوديت پيدا مي‌كنند.

2- محيط سايبر، جايي است كه شما هنگامي كه با تلفن صحبت مي‌كنيد هستيد.

3- محيط سايبر، توهم و تصور باطل توافقي است كه انسان‌ها خلق كرده‌اند.

در این محیط اشیا و اطلاعات به‌صورت فیزیکی و ملموس وجود ندارند و در واقع آنچه در صفحه مانیتور مشاهده می‌شود موضوعات مجازی می‌باشد که به‌صورت دیجیتالی‌ وارد شبکه شده است. برای آنکه شخصِ کاربر وارد فضای سایبر از طریق شبکة اینترنتی شود باید پس از فراهم‌نمودن تجهیزات اولیه و رایانه، مودم و خطوط مخابراتی به شبکه وصل شده (Online) و پس از آن آدرس و سایت مورد‌نظر خود را انتخاب نموده و با توجه به نوع و موضوع و هدف خود به بررسی و یا انجام اقداماتی در آن بپردازد.

با توجه به تعاريف فوق مي‌توان در مجموع محيط سايبر را چنين تعريف نمود: «محيطي است مجازي و غيرملموس موجود در فضاي شبكه‌هاي بين‌المللي (اين شبكه‌ها از طريق شاهراه‌هاي اينترنت به هم وصل هستند) كه در آن تمام اطلاعات راجع به افراد، فرهنگ‌ها، ملت‌ها، كشورها و به‌طور كلي هر آنچه كه در كرة خاكي به‌صورت ملموس و فيزيكي وجود دارد در يك فضاي مجازي به شكل ديجيتالي وجود داشته و قابل‌استفاده و دسترس استفاده‌كنندگان و كاربران مي‌باشد و از طريق رايانه، اجزای آن و شبكه‌هاي بين‌المللي به هم مرتبط مي‌باشند.»

به‌تدریج افراد بشر دریافتند برای ادامۀ حیات اجتماعی خود باید از دنیای فیزیکی؛ به دنیای نو پدید و هم ارز آن، یعنی فضای سایبر کوچ کنند؛ زیرا کارآیی و اثربخشی امور آن با دنیای فیزیکی به هیچ وجه قابل مقایسه نیست. در این میان پدیدآورندگان فناوری و دنیای جدید سایبر، بحث همگرایی و یکپارچگی تمام ابزارهای اطلاعاتی و ارتباطی را مطرح کردند، گرچه مدت زمان زیادی از ابراز این دیدگاه نمی‌گذرد؛ اما به آن جامه عمل پوشاندند به‌ویژه در کشورهای توسعه‌یافته، «با هر وسیلۀ سادة ارتباطی- الکترونیکی می‌توان به دنیای بیکران سایبر متصل شد و از امکانات بی‌پایان آن بهره‌مند گردید. بدون وجود تعريفي از جرم سايبر در فرهنگ لغت‌ها، قانونگذاران و مجريان قانون
در سراسر جهان جرم سايبر را درك كرده‌اند وقتي آن را مي‌بينند مي‌شناسند. انتشار ويروس‌ها و كرم‌هاي رايانه‌اي انجام حملات الكترونيكي و به‌طور كلي هرگونه فعاليتي كه سبب ايجاد اخلال در شبكه‌هاي رايانه‌اي، امور مبتني بر آن شود، جرايم الكترونيكي يا در بيان كلي‌تر، جرايم سايبري ناميده مي‌شوند. جرايم سايبري را در معني جامع مي‌توان به هر گونه فعاليتي كه به‌منظور انجام تبهکاری شبكه‌هاي رايانه‌اي به خدمت مي‌گيرد، اطلاق نمود.

بر اساس تعريف فوق، اقداماتي چون حمله الكترونيكي به زير‌ساخت‌هاي حياتي و ملي كشورها، كلاهبرداري، پولشويي الكترونيكي، استفادۀ جنايتكارانه از اينترنت، جعل ID و حتي استفاده از رايانه و مفاهيم فناوري اطلاعات در جريان جنايات غير سايبري مصداق‌هايي از جرايم سايبري است. در كل مي‌توان گفت كه جرم سايبري زيرمجموعة جرم رايانه‌اي است.

1- گستره جرايم سايبري

از لحاظ تاریخی می‌توان گفت در اواسط دهۀ 90 با گسترش شبکه‌های بین‌المللی و ارتباطات ماهواره‌ای نسل سوم، جرایم رایانه‌ای تحت عنوان جرایم سایبر مجازی یا جرایم در محیط سایبر شکل گرفته است. با گسترش فناوري اطلاعات در بخش‌هاي مختلف امور اجتماعي و توجه بيشتر به مفاهيمي چون دولت و تجارت الكترونيكي و به‌طور كلي توسعه دنياي مبتني بر رايانه‌ها در تعاملات اداري، جرايم سايبري نيز گسترش يافته و با افزايش بهرة مالي و اقتصادي آنها از پيچيدگي بيشتري برخوردار مي‌شوند. طبق گزارش FBI در ژوئن سال 2002 ميلادي در هر لحظه به‌طور متوسط 500 كمپاني مورد حملة جنايتكاران سايبري قرار گرفته‌اند. در گزارشي ديگر به نقل از وال استريت ژورنال در شمارۀ ژولاي گذشته ميلادي، 53٪ از دادخواهي ملي مالي ارائه‌شده به كميسيون بازرگاني ايالت متحده در سال 2004 ميلادي مربوط به جرايم الكترونيكي بوده‌اند. افزايش جرايم سايبري و حملات انجام‌شده عليه شركت‌ها و مؤسسات آمريكايي به حدي است كه دولت آن كشور و FBI مسئلۀ مبارزه و مقابله با آن را به‌عنوان يكي از اولویت‌هاي اصلي خود پس از ضد تروريسم و ضد جاسوسي قرار داده است.

جرايم سايبري وابسته به مکان نبوده و از درجۀ جهاني بودن بالاتري نسبت به ساير گونه‌هاي جرم و جنايت برخوردارند. يکي از مشخصه‌هاي جرايم سايبري در مقايسه با روش‌هاي جاري تبهکاري، عدم وابستگي آنها به محل و منطقه بومي مجرمان است. مرزهاي جغرافيايي براي جانيان محدوديتي محسوب نمي‌شود و همان‌طور که فناوري اطلاعات، ارتباطات را آسان‌تر، فواصل را کوتاه‌تر و تعاملات را بيشتر مي‌کند، فعاليت مجرمان نيز در اين دنياي جديد آسان مي‌شود. گمنامي موجود در اين فضا در کنار عدم وابستگي به مکان، کشف جرم و جنايت در دنياي سايبري را بسيار پيچيده کرده و هرگونه کوشش باز دارنده و پیشگیرانه را در اين حوزه مشکل و باعث عدم تشخيص بموقع و تسهیل در باج‌خواهی و درخواست نامشروع مجرمان این جرایم می‌شود.
در بسياري از موارد، هدف تبهکاران الکترونيکي، نفوذ و دسترسي به اسناد محرمانه پايگاه اطلاعاتي شرکت خاص نيست؛ بلکه تنها جلوگيري از دسترسي کاربران و مشتريان براي مدتي محدود نيز ممکن است خسارت قابل‌توجهي را به قرباني تحميل کند. حملاتي از اين نوع که بيشترين حملات رايانه‌اي انجام‌شده طي سال‌هاي اخير است Dos Attack يا حملات جلوگيري از دسترسي نام دارند.

در محیط سایبر، افراد با هوشیاری غیرواقعی و تنها براساس تخیلات شخصی در محیط رسانه‌ای اینترنت حاضر می‌شوند و در هر قالب و ‌عنوانی خود را معرفی و با دیگران ارتباط برقرار می‌کنند. حضور پررنگ و بی‌شمار افراد مختلف از قشرهای گوناگون جامعه در شبکه‌های بین‌المللی «اینترنت» باعث شده است انواع جدیدی از جرایم رایانه‌ای وارد فرهنگ حقوق جزا شود که این جرایم هم شامل جرایم کلاسیک و جرایم نسل اول رایانه‌ای و هم یک‌سری جرایم بسیار جدید و منحصر به جرایم واقع شده در محیط سایبر است که می‌توان به تطهیر نامشروع پول (پولشویی الکترونیکی)، پورنوگرافی کودکان و خرید و فروش مواد مخدر اشاره نمود. انواع دیگر جرایم سایبری را می‌توان به شرح ذیل احصا نمود:

1- جرایم سنتی در محیط دیجیتال شامل: جاسوسی، جعل، کلاهبرداری، تخریب، افترا؛

2- جرایم ناظر به کپی رایت برنامه‌ها؛

3- جرایم علیه حمایت از داده‌ها؛

4- جرایم در تجارت الکترونیک (پرداخت‌های الکترونیکی)؛

5- جرایم بانکداری الکترونیک؛

6- جرایم مخابراتی (ماهواره‌ای)؛

7- جرایم علیه محتوا؛

8- سایبر ترور (جرایم علیه امنیت ملی و بین‌المللی).

در اینجا به چند نمونه از جرایم در محیط سایبر می‌پردازیم:

1) افترا و نشر اطلاعات از طریق پست الکترونیک: هر کاربر می‌‌تواند به‌وسیلۀ شبکه‌های بین‌المللی از طریق یک آدرس مشخص الکترونیک شناخته شود که با دسترسی به رمز آن می‌توان به آسانی در آن تقلب کرد. این قابلیتِ پست الکترونیک می‌تواند ابزاری برای نشر و اطلاعات مجرمانه یا نشر اکاذیب و افترا به اشخاص باشد و احتمال کنترل اطلاعاتی برای تهیه‌کننده خیلی مشکل است.

2) پولشویی‌ رایانه‌ای: مصادیق این جرم جدید در فضای سایبر به کمک اینترنت،
پست الکترونیک و شبکه‌های بین‌المللی ارتباطی صورت می‌پذیرد و نحوۀ ارتکاب به این نحو است که باندهای بزرگ نامشروع توسط پست الکترونیک یا اینترنت بدون هیچ‌گونه اثر و نشانی درخواست ارسال مبالغی پول به حساب شخصی معینی را می‌نمایند و در تقاضای خود نحوۀ ارسال پول و دستمزد و مدت استرداد را بیان و در صورت قبول طرف، نوع و نحوۀ تضمینات لازم را اعلام می‌دارند و اصولاً در زمان استرداد پول، یک عنوان مشروع در تجارت الکترونیک را با منشأ تجاری انتخاب و با هدف خود هماهنگ می‌نماید.

3) سایبر ترور: امروزه برخی اقدامات تروریستی توسط دسترسی به اطلاعات حفاظت‌شده صورت می‌پذیرد و ترویست‌‌های اطلاعاتی فقط با استفاده از یک صفحه کلید و یک موس رایانه می‌‌توانند به‌صورت غیرمجاز وارد سیستم‌های رایانه‌ای امنیتی شوند؛ به‌عنوان مثال، با تداخل در سیستم ناوبری هوایی باعث سقوط هواپیما شده یا باعث قطع برق سراسری یا مسموم‌کردن منابع غذایی می‌شوند.

4) قاچاق مواد مخدر: با توجه به گسترش ارتباطات در محیط سایبر و دسترسی آسان افراد به هم از طریق پست الکترونیکی و اینترنت، هرگونه قاچاق موادمخدر اعم از خرید، فروش، پخش، توزیع، یافتن واسطه‌ها و مصرف‌کنندگان از طریق شبکه‌های رایانه‌ای انجام می‌شود. از ویژگی‌‌های آن حذف و کمتر‌نمودن واسطه و توزیع‌کنندگان و گسترش دامنۀ فعالیت قاچاقچیان تا سطح بین‌المللی و جذب مشتریان بیشتر می‌باشد. ضریب اطمینان قاچاق مواد مخدر از طریق ارتباطات رایانه‌ای و شبکه‌ای بالاتر از نوع سنتی آن است.

5) سوءاستفاده از کودکان: بزهکاران اینترنتی از موقعیت و سادگی کودکان استفاده و سعی می‌کنند آنها را از طریق اتاق‌های چت(Chat) و پست الکترونیک به انحراف کشانده و در نهایت از آنان سوء‌استفادة جنسی به‌صورت پورنوگرافی کنند و تصاویر آنها را روی سایت‌های مستجهن منتشر سازند. طبق آمارهای ارائه شده از هر 5 کودک در آمریکا، یک کودک با موضوعات جنسی در اینترنت برخورد مستقیم داشته است،
از طرف دیگر 77٪ قربانیان جرایم اینترنتی سنی زیر14 سال دارند و 22٪ قربانیان نیز 10 تا 13 سال سن داشته‌اند.

2- تمایز بین جرایم رایانه‌ای و اینترنتی

استفادة عمودی از فناور‌ی برتر، زمانی رخ می‌دهد که رایانه یا شبکة رایانه‌ای، خود هدف فعالیت‌های جنایی قرار گیرد. ارسال پیام‌ها و ایمیل‌های مزاحم، رخنه‌گری و پخش کدهای مخرب در اینترنت فقط نمونه‌های اندکی هستند که در آنها وجود رایانه‌ برای وقوع جرم از اهمیت بالایی برخوردار است. استفادة افقی از فناوری‌های برتر همگانی،
زمانی اتفاق می‌افتد که رایانه به‌عنوان یک ابزار برای تسهیل اهداف جنایی به‌کار گرفته می‌شود. به این ترتیب، جرایم اینترنتی را می‌توان مکمل جرایم رایانه‌ای دانست، به‌خصوص اینکه جرایم نسل سوم رایانه‌ای که به جرایم در محیط مجازی (Cyber Crima) معروف است اغلب از طریق این شبکۀ جهانی به‌وقوع می‌پیوندد.

2- 3- تحولات جرایم رایانه‌ای و اینترنتی

الف) تاریخچه

به‌طور کلی تحول تاریخی جرایم رایانه‌ای را از زمان پیدایش رایانه تا اوایل هزاره سوم می‌توان به سه نسل طبقه‌بندی نمود. نسل اول این‌گونه جرایم که تا اواخر دهۀ 80 میلادی مصداق داشت، تحت‌عنوان جرایم رایانه‌ای بیان گردید که بیشتر شامل سرقت و کپی‌برداری از برنامه‌ها و جرایم علیه حریم خصوصی در رایانه بوده که با گسترش فناوری تبادل اطلاعات و ارتباطات بین‌المللی در دهة 90، جرایم نسل دوم تحت‌عنوان جرایم علیه داده‌ها، جلوة بیشتری پیدا نمود؛ به‌طوری که در این دهه تمامی جرایم علیه فناوری اطلاعاتی، ارتباطاتی رایانه‌ای، ماهواره‌ای و شبکه‌های بین‌المللی تحت‌عنوان جرایم علیه داده اطلاق می‌شود. در اواسط دهة 90 با گسترش شبکه‌های بین‌المللی و ارتباطات ماهواره‌ای، نسل سوم جرایم رایانه‌ای، تحت‌عنوان جرایم سایبر (مجازی) یا جرایم در محیط سایبر شکل گرفته است که با توجه به ماهیت خاص خود بیش از هر زمانی نظامات حقوقی را به‌خصوص در حقوق جزای ماهوی و حقوق جزای بین‌الملل و آیین‌دادرسی دچار چالش‌های جدی نموده است.

فناوری رایانه را باید بستر و زیربنای تخلفات و جرایم رایانه‌ای و جرایم مرتبط با رایانه دانست و جرایم در اینترنت (شبکة‌ بین‌المللی)، جرایم علیه دیتا (داده‌ها) در محیط سایبر، جرایم مولتی مدیا (چندرسانه‌ای) و انواع مشابه آن توسط فناوری رایانه قابل تحقق است. پس در شبکة جهانی اینترنت به‌عنوان یکی از مظاهر فناوری اطلاعات رایانه زیربنا و شاهراه بسیاری از تخلفات و جرایم رایانه‌ای می‌باشد.

ب) موارد پیدایش

1- در ایران: وقوع جرم رايانه‌اي در ايران را نمي‌توان همزمان با ورود رايانه به ايران دانست (يعني سال 1340)؛ زيرا کاربرد آن در سال‌هاي اوليه بسيار محدود بود. در دهه‌هاي 50 و60 کم‌کم بر تعداد رايانه و نيز بر وسعت برنامه‌هاي رايانه‌اي افزوده شد.

با توجه به پيشرفته‌نبودن نوع کارکرد و عدم کاربرد رايانه در اکثر بخش‌ها نمي‌توان براي جرم رايانه‌اي عمر زيادي قائل بود. هر چند در نبود تعريفي مشخص از جرم رایانه‌ای نمي‌توان گفت نخستين جرم در چه زماني اتفاق افتاد. سوء‌استفاده از رایانه‌ برای ارتکاب جرایم سنتی، به‌کارگیری ویروس از طریق توزیع حامل‌های داده آلوده به ویروس، سوء‌استفاده‌های مالی و تکثیر و غیرمجاز نرم‌افزارهای رایانه‌ای از جمله جرایم رایانه‌ای که در مقیاس بسیار اندک در دهۀ 70 واقع شده و با قوانین کیفری مرسوم مورد رسیدگی قرار گرفتند. از نیمۀ دوم دهۀ 70 ارتکاب جرایم رایانه‌ای رشد نسبتاً سریعی داشته است؛ به‌عنوان نمونه در روز 26 خرداد ماه 1378 يک دانشجوي رايانه و يک کارگر چاپخانه در کرمان، چک‌هاي تضميني را جعل کرد. بعد از آن موارد ديگري نيز در اين رابطه به‌عنوان جرم رايانه‌اي به ثبت رسيده که مهم‌ترين آنها اختلاس بوده است. جعل اسکناس، اسناد و بليط‌هاي شرکت اتوبوسراني، جعل اسناد دولتي از قبيل گواهينامه رانندگي، کارت پايان خدمت، مدرک تحصيلي، اوراق خريد و فروش موتور‌سيکلت، جعل چک‌هاي مسافرتي و عادي نمونه‌هايي از جرايم رايانه‌اي در ايران است. در حال حاضر بیشترین فراوانی جرایم رایانه‌ای مربوط به موضوعاتِ دسترسی غیرمجاز؛ هتک حیثیت و افترا و نشر اکاذیب و کلاهبرداری اینترنتی می‌باشد که با انگیزه‌های کسب منافع مالی، مسائل ضداخلاقی، انتقام‌جویی و تسویه‌حساب‌های فردی و گروهی و نیز کنجکاوی و سرگرمی و اثبات توانایی مرتکبین صورت می‌گیرد.

2- در ساير کشورها: دربارة پيدايش اولين جرم رايانه‌اي نظرات مختلفي ابراز شده است. به‌نظر اغلب مؤلفان، دهة 1960، دهة بروز اولين موارد جرم رايانه‌اي است؛ چون فناوری رايانه رشد سريع خود را از دهة 50 شروع کرده و بر اساس همين عقيده کشف و پيدايش قضيه الدون رويس نقطۀ شروع بحث پيرامون جرم رايانه‌اي تلقي مي‌شود. رويس در سال 1961 به‌دنبال بروز اختلاف با مسئولان شرکتي که در آن کار مي‌کرد تصميم به انتقام گرفت و با تغییر در برنامه محاسباتی صورت هزينة شرکت درصدي از درآمد حاصله را براي خود برداشت و اينجا بود که خبر وقوع اولين
جرم رايانه‌اي به‌طور رسمي انعکاس يافت و خود واقعه نيز تحت تعقيب مراجع قضايي قرار گرفت.

در اتريش، دهة 1980 با ازدياد کاربرد رايانه، به تبع آن با افزايش تعداد جرم رايانه‌اي همراه بوده است. در اين کشور در خلال سال‌هاي 1970 تا 1979 پنج مورد جرم رايانه‌اي کشف شد؛ ولي در دهة 80 تعداد ارتکاب جرايم چندين برابر شد؛ به‌طوري ‌که در سال 1982، 32 فقره جرم رايانه‌اي گزارش شده‌است.

گزارش اولین جرم رایانه‌ای در برزيل در سال 1988 بود. در کانادا سال 1970 را سال بروز اولين موارد یاد مي‌کنند؛ اما از نظر قضایي و از ديدگاه رسمي اين کشور، سال 1980 که دعوي مک‌لاگين مطرح و رأي آن صادرشد، اولين سنگ بناي جرم رايانه‌اي محسوب مي‌شود.

در چين نيز اولين جرم رايانه‌اي در سال 1986 بروز کرد. هلند در سال 1971 با چندين مورد از گزارش‌هاي جرايم رايانه‌اي مواجه گرديد و از آن پس با اين معضل روبه‌رو شد.

2- 4- بررسي تحولات قوانين كشورها

پس از پيدايش اولين جرم رايانه‌اي با به خطر افتادن حقوق فردي، مباحث نظري تحت عنوان حمايت از داده‌ها آغاز گرديد؛ اما در دهۀ 1970 شاهد بروز اولين مطالعات جرم‌شناسي پيرامون جرايم رايانه‌اي هستيم اگر چه محدودة مطالعات گسترده نبود؛ ولي در همان زمان نحوۀ ارتكاب جرم رايانه‌اي تنوع يافت. در همين دهه تحقيقات علمي بر جرايم اقتصادي مرتبط با رايانه به‌خصوص سوء‌استفادة رايانه‌اي، تخريب رايانه‌اي، جاسوسي رايانه‌اي و سرقت نرم‌افزار متمركز شد.

در دهة 1980 شاهد تغييرات بنيادين در ديدگاه‌هاي عمومي و علمي بوديم. موج وسيع سرقت برنامه‌ها، تخلفات صندوق‌داران و سوء‌استفاده‌ای ارتباطات مخابراتي و ... آسيب‌پذيري جامعة اطلاعاتي را آشكار كرد و نياز تدوين راهبردی جديد براي مبارزه با جرم رايانه‌اي را به اثبات رساند. در همين راستا اولين موجِ اصلاح حقوق در بيشتر نظام‌هاي قضايي در زمينۀ حمايت از اطلاعات خصوصي در دهة 1970 و 1980 بر حمايت از حقوق شخصيت ظهور كرد.

دومين موج عمدۀ اصلاح قوانين مربوط به جلوگيري از جرايم رايانه‌اي اقتصادي بود. اين قانونگذاري جديد از آن جهت ضروري بود كه جرايم اقتصادي مربوط به رايانه نه تنها شامل موارد مرسومي بود كه توسط حقوق كيفري در برگرفته مي‌شد؛ بلكه مربوط به اشيای غيرملموس (مانند برنامه‌هاي رايانه‌اي) يا روش‌هاي جديد ارتكاب جرم (مثلاً دستكاري رايانه) مي‌شد. خيلي از كشورها به‌جاي بسط جملات قوانين پيش‌بيني‌شدة قبلي به وضع قوانين جديد دربارة جرايم رايانه‌اي اقتصادي (شامل دستيابي غير‌قانوني به سيستم‌هاي رايانه‌اي) پرداختند.

در دهة 1980 موج سوم اصلاح قوانين بوقوع پيوست و به صراحت براي برنامه‌هاي رايانه‌اي، حق تأليف (كپي‌رايت) قائل شدند. در همين زمان، بسياري از دولت‌ها دست به اصلاح حقوق كيفري زدند و قوانيني براي حق تأليف تصويب شد. علاوه بر اين در اين دهه، انواع جرايم جديد رايانه‌اي و به تبع آن گسترش مباحث بروز كرد، به اين صورت كه تا قبل از اين دهه، جرايم اهداف مالي را دنبال مي‌كرد؛ اما در اين دهه مسائلي مربوط به اشخاص و امنيت و آسايش عمومي نيز بدان افزوده شد. دهة 90 را مي‌توان دهه شكل‌گيري چارچوب و عناوين و محتواي حقوق اطلاعاتي، كيفري دانست. در اين دهۀ دكترين‌هاي مسئوليت كيفري، جرايم در شبكه‌هاي پيوسته، مسائل خاص اينترنت و... سير تكاملي خود را طي مي‌كنند.

موج چهارم اصلاح قوانين دربارۀ سري جديد مقررات آیين دادرسي است.

موج پنجم در خصوص وضع قوانین در رابطه با اقدامات پیشگیرانة غیرکیفری برای کنترل جرایم رایانه‌ای و اینترنتی می‌باشد که می‌توان به توصیه‌های کنفرانس انجمن بین‌المللی حقوق کیفری (AIDP) در مورد جرایم رایانه‌ای و دیگر جرایم فناوری اطلاعات (1994) و قطعنامة سازمان ملل متحد در کنگرة هشتم (1990) و کنگرة دهم (1997) اشاره کرد.

در ایران از اواخر دهة 1360 مواردی از تخلفات رایانه‌ای به‌صورت کپی و تکثیر غیرمجاز نرم‌افزار‌ها نمود پیدا کرد که تا اواسط دهة 70 نیز اکثر تخلفات رایانه‌ای به‌صورت عدم ایفای تعهد توسط شرکت‌های طرف قرارداد بود که خود نیز ممکن است ناشی از سوء‌نیت و قصور متعهد و یا عدم تبیین دقیق موضوع تعهد در قرارداد باشد. در این ایام قانون حاکم به رفع اختلاف، قانون حمایت از حقوق مؤلفان و محققان و هنرمندان مصوب 1348 بود.

با توجه به گسترش رایانه و فناوری اطلاعات در ایران با گسترش تخلفات مرتبط با کپی و تکثیر غیرمجاز نرم‌افزارها و برنامه‌های رایانه‌ای سرانجام پس از سال‌ها بحث و بررسی، قانون «حمایت از پدید‌آورندگان نرم‌افزارها و رایانه‌» در دی‌ماه 1379 به تصویب رسیده از طرف دیگر با شیوع و وقوع جرایم مرتبط با رایانه و شبکۀ جهانی اینترنت مقامات قضایی را بر آن داشت که قانون جرایم رایانه‌ای را تدوین و برای تصویب در اختیار مجلس شورای اسلامی قرار دهند که بالاخره پس از گذشت 15 سال این قانون به تصویب رسید، مقامات قضایی و انتظامی در جهت مبارزه و پیشگیری از جرایم رایانه‌ای اقداماتی در خصوص آموزش نیروی متخصص به‌عمل آوردند که به‌عنوان مثال می‌توان به برگزاری همایش‌های تخصصی بررسی جرایم رایانه‌ای و بررسی جنبه‌های حقوقی و فناوری آن در سال‌های 1380 و 1383 اشاره نمود.

مسئله‌اي كه در اينجا ممكن است در بررسي مباحث جرايم رايانه‌اي و اینترنتی مانند ساير جرايم مورد سؤال واقع شود اين است كه موضوع جرم رايانه‌اي چيست و موضع قوانين جزايي كشورها در اين زمينه به چه صورت است؛ لذا اكنون براي روشن‌تر شدن موضوع به بحث در اين رابطه مي‌پردازيم:

2- 5- موضوع جرم و موضع قوانين جزايي

الف) موضوع جرم

همان‌گونه كه قبلاً بيان شد رايانه از دو قسمت تشكيل شده است، سخت‌افزار و نرم‌افزار، سخت‌افزار به قسمت‌هاي فيزيكي رايانه گفته مي‌شود كه جرايم عليه آن وجه مشخصه خاصي ندارند؛ لذا نمي‌تواند موضوع جرم رايانه‌اي قرار گيرد؛ اما نرم‌افزارها به برنامه‌هاي رايانه‌اي و فرامين و دستورالعمل‌هايي كه به‌منظور خاص گردهم آمده‌اند گفته مي‌شود كه مي‌توانند موضوع جرم قرار گيرند و محتواي برنامه‌ها، داده‌ها و اطلاعات هستند كه از اهميت و ارزش خاصي برخوردارند و نيز همين اطلاعات و داده‌ها هستند كه به برنامه‌ها ارزش و اعتبار مي‌بخشند؛ مثلاً در كارت‌هاي اعتباري، اطلاعات موجود در آن داراي اهميت خاصي است، نه خود كارت، به همين لحاظ است كه اطلاعات كارت‌هاي اعتباري و نيز اطلاعات شخصي و مالي مربوط به مشتريان داراي كارت اعتباري به دفعات هدف حمله جامعه سازمان‌يافته مجرمان واقع شده و مي‌شود؛ بنابراين اطلاعات و داده موضوع ارتكاب جرم رايانه‌اي است.

1- تعریف داده‌ رایانه‌ای

داده‌ را می‌توان هرگونه مفهوم، علامت و اطلاعاتی دانست که سیستم رایانه‌ای می‌تواند آن را پردازش کند، به‌گونه‌ای که سیستم رایانه‌ای با دریافت آن اطلاعات و تجزیه و تحلیل منطقی، اطلاعات را درک کرده و به اصطلاح «پردازش» می‌کند. داده‌ها می‌تواند به شکل‌های مختلفی وجود داشته باشد؛ از جمله، داده‌های قیاسی موجود در نوارهای صوتی و تصویری، داده‌های موجود در دیسک‌های نوری (CD) که به شکل سوراخ‌های بسیار ریزی است که بر سطح دیسکت ایجاد شده‌اند، بار کدهای موجود روی یک کارت با داده‌های رقمی که در یک تراشه ذخیره شده و برای سیستم رایانه‌ای دارای مفهوم خاصی است و سیستم می‌تواند آنها را پردازش کند. داده ممکن است در سیستم رایانه‌ای بوده یا در حامل‌‌های داده ذخیره شده باشد. داده ممکن است به شکل ذخیره شدن یا در حال جریان باشد ویژگی‌‌های عمده داده رایانه‌ای عبارت است از:

- داده رایانه‌ای لزوماً متضمن بیان مفهوم یا اطلاعات درک شدنی نیست و ایجاد یک خط یا نقطه یا حرف به‌معنای ایجاد و یا ارائه داده خواهد بود.

- داده رایانه‌ای همواره دارای ارزش مالی نیست؛ بلکه بسیاری از آنها ارزش اقتصادی نداشته و قابلیت داد و ستد را ندارند.

- داده رایانه‌ای همیشه در مرئی و منظر کاربر سیستم رایانه‌ای یا استفاده‌کننده از آن قرار نمی‌گیرد. داده‌های رایانه‌ای آشکار و پنهان، عمل پردازش یا سایر فعالیت‌های مربوط را انجام می‌دهد. بسیاری از این فعالیت‌ها هرگز به صحنه رایانه آشکار نمی‌شوند.

2- اطلاعات رایانه‌ای‌

اطلاعات رایانه‌ای عبارت از داده، متن، تصویر، صدا، کد، پایگاه داده‌ای، هرگونه نرم‌افزار ایجاد شده یا انتقال دادنی یا ذخیره‌شدنی که بیانگر واقعیتی درک‌شدنی باشد.

3- وجوه تمایز اطلاعات و داده‌ها رایانه‌ای

باتوجه به تعاریف فوق می‌توان گفت که اصطلاح اطلاعات رایانه‌ای از داده‌‌ رایانه‌ای عام‌تر است؛ ولی باید گفت که در تفکیک این دو اصطلاح اختلاف‌نظر وجود دارد، از یک سو می‌توان گفت که داده‌های ناکارآمد و نامفهوم، متضمنِ هیچ اطلاعاتی نیستند و در نتیجه اطلاعات محسوب نمی‌شوند. از سوی دیگر می‌توان ادعا کرد که صدا یا امواج مغناطیسی یا حتی پایگاه داده در زمره اطلاعات محسوب می‌شود، حال آنکه اطلاق داده بر آنها بی‌اشکال نیست.

ب) موضع قوانین جزایی

مجموعه قوانين كيفري تمام كشورها تاكنون به‌طور عمده موضوعات مادي و ملموس و قابل رؤيت را مورد حمايت قرار داده‌اند. اما چند دهه گذشته شاهد تغييرات قابل ملاحظه‌اي در این زمینه بوده‌ایم، از جمله تبديل جامعه صنعتي به جامعه فراصنعتي، افزايش ارزش اطلاعات در اقتصاد، فرهنگ و سياست و اهميت روبه رشد فناوری رايانه كه اين تغييرات موجب رويارويي حقوق اطلاعاتی با چالش‌ها و واكنش‌هاي قضايي شده است؛ اما اكنون در زمينه علوم قضايي، دكترين تازه‌اي براي اطلاعات كيفري در حال ظهور است و آن اين است كه اطلاعات را پس از ماده و انرژي به‌عنوان عامل بنيادي سوم مي‌شناسند؛ بنابراين اطلاعات به‌صورت يك دارايي اقتصادي، فرهنگي و سياسي و همچنين آسيب‌پذير در برابر شكل‌هاي منحصر به فرد جرم ارزيابي مي‌شود.

تا دهة 1980 در اكثر سيستم‌هاي حقوقي، تماميت داده‌هاي ذخيره شده در رايانه تحت پوشش مقررات كلي مربوط به خسارت‌زدن به اموال (تخريب) خرابكاري قرار مي‌گرفت؛ اما اين مقررات به‌منظور حمايت از حقوق مربوط به اشيای مادي
تدوين شده بود؛ بنابراين كاربرد آنها در حيطه اطلاعات، مسائل جديدی را مطرح كرده است.

در تعداد معدودي از مجموعه قوانين كيفري، صرفِ پاك‌كردن داده‌ها بدون خسارت به محيط فيزيكي، مشمول مقررات مربوط به خسارت‌زدن به اموال (تخريب) واقع نمي‌شود؛ زيرا ضربه‌هاي الكترونيكي جزء اموال مادي محسوب نمي‌شود و ايجاد اختلال در استفاده از محيط فيزيكي نيز نابود‌كردن داده‌ها به‌شمار نمي‌آيد؛ اما بر اساس عقيده اغلب كشورها، خسارت واردكردن يا نابودي عمدي داده‌هاي روي نوار يا ديسك معادل خسارت واردكردن (تخريب) يا ايجاد اختلال در استفاده از اموال (خرابكاري) به‌صورت de lege data قلمداد مي‌شود؛ زيرا در اين عمل، استفاده از نوار ديسك تحت تأثیر قرار مي‌گيرد.

براي روشن ساختن وضعيت موجود، در بسياري از كشورها قوانين جديدي وضع شده است. برخي از كشورها قوانين مرسوم خود را در مورد سوء‌استفاده، خرابكاري يا خسارت‌زدن به اموال مادي (تخريب) اصلاح كردند. برخي ديگر نيز قوانين تازه و ويژه‌اي ايجاد كرده‌اند. قوانين تعداد كمي از كشورها، نه تنها داده‌هاي ذخيره شده در رايانه، بلكه تمامي اسناد را تحت‌پوشش قرار مي‌دهند. قوانين ديگر كشورها صرفاً تماميت داده‌هاي ذخيره شده در رايانه را مورد حمايت قرار مي‌دهند.

حقوق كيفري به لحاظ مضيق بودن خود براي تضمين صحت كلي داده‌ها به ويژه محتواي اطلاعاتي آنها، ابزار بسيار ضعيفي است. اين حقوق تنها در موارد خاصي مانند گزارش‌هاي پزشكي و يا اسناد خاص ديگر قادر به تضمين، حفظ و نگهداري صحيح داده‌ها است. برخي از مهم‌ترين مقررات حقوق كيفري تماميت و صحت داده‌هاي خاص را دربرمی‌گیرند مقررات مربوط به جعل اسناد كه صرفاً اصالت سند را از لحاظ مندرجات تضمين مي‌كنند.

در برخي كشور‌ها، مقررات مربوط به جعل اسناد به قابليت خوانده‌شدن ظاهري اظهارات مندرج در سند متكي است و به همين دليل شامل داده‌هاي ذخيره‌شده به‌صورت الكترونيكي نمي‌شوند. براي اينكه اسناد الكترونيكي نيز از همان حمايت قانوني اسناد كاغذي برخوردار شوند، در برخي از كشورها قوانين جديدي در مورد جعل اسناد وضع يا پيشنهاد شده كه از شرط قابليت مشاهدة ظاهري آن چشم‌پوشي شده است و به‌صورت de lege data دادگاه‌هاي ديگر كشورها نيز به همين نتيجه رسيده‌اند.

1- برای اطلاع بیشتر- ر.ک گاتچالک، پیتر، سامانه‌های مدیریت دانش در خدمت پلیس- مترجمان صدیقه نظری و دکتر مهدی نوروزی خیابانی: 172-169 و 221.

2- Copyright        

3- Patent  Ability      

4- Trade mark          

5- Trade secretly

1- خبرنامه انفورماتيک (نشريه تخصصي- خبري شوراي‌عالي انفورماتيک کشور) ش 58: 157

2- مجموعه سخنراني‌هاي حقوق کامپيوتر، آذر 75

3- همان

4- خبرنامه انفورماتيک ش 58: 158

5- Cyber Space

6- On line

1- Convergenee

2- به تدریج با فراگیرشدن نسخه ششم پروتکل اینترنت (IPV6)، محدودیت‌های فنی پیش‌روی این همگرایی برچیده خواهد شد این پروتکل با وجود برخورداری از بی‌نهایت آدرس، با شماره شبکه‌ای، می‌تواند به هر شی و موجودی در دنیای خاکی هویتی مجازی اعطا کند که به این ترتیب زیربنای لازم برای حضور همگانی در فضای سایبر مهیا خواهد شد. (برای مطالعه بیشتر در این‌باره ر.ک کاشیان، علیرضا و دیگران (مترجم) 1382- راهبری اینترنت، مشارکت فراگیر، دبیرخانه شورای عالی اطلاع‌رسانی: 318).

1- كشتر، نير، مترجم بهروز حاجيان- نگاهي به جنايات و تبهكاري الكترونيكي اين گروه خشن- منبع روزنامه شرق 14/6/85

1- كشتر، نير، مترجم بهروز حاجيان- نگاهي به جنايات و تبهكاري الكترونيكي اين گروه خشن

2- شوراي عالي انفورماتيك كشور، مجموعه سخنراني‌هاي حقوق كامپيوتر، آذر 75

3- Cyber Laundering

1- سلمانی‌زاده، دکتر محمود، جنگ اطلاعات و امنیت- خبرنامه انفورماتیک ش 80: 20

2- مکالمه نوشتاری که در دهۀ اخیر به‌صورت تصویری و صوتی از طریق رایانه و شبکه‌های بین‌المللی ارتباطی می‌باشد.

1- دادنامه مورخ 3/4/1372 شعبه 65 دادگاه کیفری تهران یکی از آرایی است که بیانگر به‌کارگیری قوانین کیفری سنتی در خصوص جرایم رایانه‌ای است (برای اطلاع بیشتر ر.ک: خبرنامه انفورماتیک ش 53: 27 و 28)

1- خبرنامه انفورماتيك، منبع پيشين: 155

1- مجموعه سخنراني‌هاي حقوق كامپيوتر، آذر 75

1- تخريب اطلاعات